هنر

نیلوفر بیضایی: هر هنرمندی الزاما روشنفکر نیست

گفت و گوی “روشنفکر” با نیلوفر بیضایی

روشنفکر/ «نیلوفربیضایی» یکی از هنرمندان و زنان روشنفکر ایرانی است که در زمینه‌ی‌ هنرهای نمایشی فعالیت می‌نماید. او ازسال ۱۹۸۵ تاکنون درکشورآلمان در تبعید زندگی می‌کند و به‌عنوان یک نمایشنامه‌نویس و کارگردانِ موفق و خلاق در‌بین جامعه‌ی‌ هنری،شناخته می‌شود. نمایشنامه ونمایش‌های زیادی از وی در کشورهای مختلف جهان، اجرا گشته است. نیلوفر بیضایی در سال ٢٠٠۵ جایزه‌ی « ‪‫آکادمی جهانی هنر، ادبیات و مطبوعات » را برای فعالیتهای بی‌وقفه در زمینه‌ی نمایشنامه‌نویسی و کارگردانی تئاتر درشهر بوداپست از سوی آکادمی «کاتگوری هنرهای دراماتیک» دریافت کرده است. او فرزند هنرمند نامدار «بهرام بیضایی» است که نیاز به معرفی ندارد.

 

شما درطول این چند دهه، یکی از فعال‌ترین هنرمندانی بودید که در عرصه‌ی هنرهای نمایشی آثار ارزشمندی را خلق کرده است، زندگی در تبعید و مشکلات خاص آن، چه تاثیری در فرایند کارهنری شما داشته است؟ و یا شاید فرصتی بوده برای فعالیت هنری بهتر؟

شخصیت هنری و اجتماعی من در همین تبعید شکل گرفت. من هجده ساله بودم که ناچار به ترک ایران شدم. زندگی در تبعید برای کار هنری من دو وجه داشته است. یکی اینکه در اینجا هیچ محدودیتی برای محتوای بیان هنری ام نداشتم. البته باید اشاره کنم که مطرح کردن بسیاری از موضوعاتی که من در تئاتر به آنها پرداختم، در دوران خودش حتی برای جامعه ی ایرانی خارج از کشور نیز تابو بود. مسائلی بود که از نظر بسیاری نمی بایست اینچنین عریان بر صحنه ی تاتر درباره شان حرف زد. اولین نمایشی که در سال ۱۹۹۵ کارگردانی کردم به یک رابطه ی زناشویی می پرداخت که در آن زن، مرد را ترک می کند و مرد این ترک شدن را بر نمی تابد. درآن دوران بسیاری از ازدواجهایی که در ایران شکل گرفته بودند، در خارج از ایران به طلاق انجامیده بودند و اکثرا این زنان بودند که خواستار طلاق بودند. اما در تئاتر پرداختن به این مسئله و باز کردن گره های رابطه ای که بر نابرابری استواراست، بسیاری را شوکه کرده بود و حتی من بعضا متهم شدم که طلاق را در تئاتر تبلیغ می کنم! یا نمایش دیگرم «بازی آخر» در سال ۱۹۹۷ که دو شخصیت اصلی آن یک زن فمینیست و یک مرد همجنسگرا بودند و باز از سوی گروهی متهم شدم که همجنسگرایی را تبلیغ می کنم. یا نمایش دیگرم «سرزمین هیچکس» در سال ۱۹۹۸ که به زنی تبعیدی می پرداخت که تصمیم به خودکشی گرفت و من روند شکل گیری این تصمیم را ترسیم کرده بودم و باز برخی گفتند که خودکشی را تبلیغ می کنم! این مثالها را آوردم تا روشن شود اگر در ایران بودم، امکان نداشت بتوانم تئاتر را آنگونه که من می فهمم کار کنم. من در تئاتر بدنبال فهمیدن و پرسش طرح کردنم و بیان آنچه جامعه در موردش سکوت می کند ، چرا که دقیقا همان مسائلی که در موردشان سکوت می شود، بازگوکننده های تناقضات و گره گاههای، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران هستند. امیدوارم مسیری که در تئاتر طی کردم، سهمی هر چند ناچیز بوده باشد در بازتر شدن فضای فکری و افقهای نگاه ایرانیان به اطرافشان .

وجه دوم اما مخاطب و امکانات است. مخاطب در اینجا پراکنده است و ما می بایست در این سالها بدنبالش از شهری به شهری واز دیاری به دیاری سفر می کردم و این سفرهای صرفا کاری گاه شدیدا طاقت فرساست.

از سوی دیگر بازیگران نیز پراکنده اند و من بسیاری اوقات برای نمایشهایم باید بازیگرانی که می خواهم با آنها کار کنم را از شهرهای دیگر در فرانکفورت جمع کنم و در زمان فشرده ی سه تا چهار هفته ای، هفته ای هفت روز و روزی ۱۰ ساعت با آنها تمرین کنم تا کار آماده ی اجرا شود. همچنین فراهم آوردن امکانات مالی که البته من توانسته ام بدلیل کار مداوم و بیلان مثبت کاری که داشته ام حمایتهای محدودی از اداره ی فرنگ دریافت کنم.

در طول این سال‌ها به کرات اخباری مبنی بر محدودیت‌های قانونی و فرا‌قانونی برای بسیاری ازهنرمندان داخلی منتشر شده است، باتوجه به این شرایط، وضعیت هنرمندان داخل کشور را چگونه ارزیابی می کنید؟

هر چند من در ایران زندگی نمی کنم، اما از یک سو اخبار را دنبال می کنم و از سوی دیگر از تجربه ی زندگی هنرمندان در کشورهای دیگری که نظامهای توتالیتر داشته اند آگاهم. وضعیت هنرمند در چنین نظامهایی بسیار پیچیده است. مهمترین نکته ای که یک هنرمند و مسیر هنری او را می سازد، استقلال اوست از هر آنچه او را در یک چارچوب قرار می دهد و آشکار و پنهان، با بایدها و نبایدها مواجه می کند. این وضعیتی ست که هنرمندان دراخل ایران با آن مواجهند. اما نوع برخوردها با این بندها مسلما در هر هنرمند بر اساس تربیت فکری ، تعریفی که از حرفه اش دارد و بسیاری از عوامل دیگر، متفاوت است. برای همین نیز نوع برخورد حکومت با هنرمندان متفاوت است. هنرمندانی که تلاش می کنند تا آنجاکه ممکن است تن به این چارچوبها ندهند، بیش از دیگران در معرض تهدید شغلی و سانسور قرار میگیرند. هنرمندانی که بیشتر «کارمند» هستند، خود را با چارچوبها تطبیق می دهند وحتی گاه برای امکانات بهتر، خود برای هنرمندان دیگر چارچوب تعیین می کنند. در میان این دو قطب ، طیفهای خاکستری دیگری نیز وجود دارند که گاه به یک سو نزدیکترند و گاه از آن دور می شوند و همینها باعث می شود که مخاطب سردرگم شود که بالاخره این هنرمند موافق وضع موجود است یا مخالف آن. شرایط بی ثبات، هنرمندان بی ثبات را نیز بوجود می آورد. و البته من به آن دسته از هنرمندان احساس نزدیکی می کنم که با خودشان، هنرشان و مردمشان صادقند و روح سرکششان آنها را ازاین قالبها و چارچوبها فراتر می برد.

زن و زنانگی یکی از عناصر مهم آثار شماست، نسبت هنر و آگاهی زنانه چیست؟

زمانی که از طریق هنر به جامعه ی پیرامون خود بنگرید، مسلما بسیاری از تجربیات خود و پیچیدگیهای روابط اجتماعی درآن فضای بیان می یابند. پدیده ای بنام انقلاب اسلامی و آنچه پس از پیروزی این انقلاب بر زنان رفت، بسیاری از گره گاههای فرهنگی ما را عریان کرد و من بعنوان یک زن هنرمند، خودم را موظف می بینم که چشم بر آنها نبندم، بلکه بیانشان کنم و از زوایایی بررسی شان کنم که چرایی آنها و ضرورت تغییر نگاه جامعه به آنها را بازتاب بدهد.

آیا بین هنر نمایش و آلام اجتماعیِ توده‌های انسانی می‌توان یک ارتباط معنادار برقرار کرد؟

بله حتما. هنر نمایش یک هنر جمعی است که در یک پروسه ی خلاقه و در میان گروهی از انسانها که چارچوبهای این حرفه را قرار است بشناسند، شکل می گیرد. تئاتر به ما نشان می دهد که ما که هستیم و همچنین به ما نشان می دهند اگر شهامت داشته باشیم، چه کسی می توانیم باشیم. از سوی دیگر تئاتر آینه ای از جامعه است و به تماشاگر امکان بازنگری به جهانی را می دهد که در آن می زید. تئاتر فکر و قلب انسانها را نشانه می گیرد و پرسشگر است.

تعریف شما از روشنفکر و روشنفکری چیست؟

واژه ی روشنفکر، ترجمه ی فارسی «انتلکتوئل» است و از «انتلکت» که یک مفهوم فلسفی ست و به خرد و یا قوه ی ادراک اشاره دارد، برگرفته شده است. من در اینجا می خواهم از ترکیب خرد تحلیلی و انتقادی استفاده کنم که شاید بازگو کننده ی دقیقتری برای این واژه باشد. روشنفکران معمولا می تواند از میان اهالی ادبیات، هنر، روزنامه نگار، تئوریسن … باشند ولی این الزاما بدین معنا نیست که همه ی روزنامه نگاران، نویسندگان، هنرمندان روشنفکرند. آنچه روشنفکران را از دیگران متمایز می کند نگاه انتقادی، تحلیلگر، خردگرا به پدیده هاست و همچنین دانش گسترده در علوم انسانی و یا درزمینه های فلسفی و اجتماعی. دراینجا لازم است تاکید کنم که یک روشنفکر الزاما درجه ی بالای هوشی نیز دارد اما هر انسان باهوش یا تحصیلکرده ای نیز نمی تواند یک روشنفکر باشد و اصولا درجات تحصیلی نقشی در روشنفکر بودن کسی ندارند. روشنفکر توانایی تجزیه و تحلیل و نقد پدیده ها و دیسکورسهای اجتماعی را دارد و همین توانایی یا خصلت است که او را اغلب در مقابل مراکز قدرت (استبدادی) قرار می دهد. اما در طول تاریخ روشنفکران همیشه و صرفا تنها در برابر قدرت قرار نداشته اند. این اشتباه در جامعه ی ما وجود دارد که اکثرا فکر می کنند یک روشنفکر می بایست آزادیخواه نیز باشد. در حالیکه رابطه روشنفکران با قدرت از همراهی با آن تا قرار گرفتن در مقابلش گسترده است. بعبارت دیگر، روشنفکران طیف وسیعی را می سازند از سازندگان ایدئولوژیها تا منتقدین شان.

نسبت هنرو روشنفکری را چگونه توضیح می‌دهید؟ آیا هرهنرمندی لزوما روشنفکر است؟

نسبت پیچیده ای ست. چرا که هنر ضمن اینکه به جهان پیرامون خود می نگرد و بازتابش می دهد یا آن را به پرسش می کشد، با قوه ی تخیل، احساس، غریزه و نیروی ناخودآگاه نیز پیوندی ناگسستنی دارد، در حالیکه روشنفکری غالبا در حوزه ی اندیشه و خرد حرکت می کند و اینجا می رسم به پاسخ بخش دوم سوال شما که البته قبلا نیز تا حدودی توضیح داده ام. نه، هر هنرمندی الزاما روشنفکر نیست.

تفاوت هنر روشنفکرانه و هنر عامیانه را در چه می‌بینید؟ اساسا می‌توان آنها را از هم متمایز کرد؟

هنر پیش از هر تعریفی باید هنر باشد. در وهله ی بعدی این تقسیم بندیها در هنر بوجود می آیند که البته در درونشان تقسیم بندیهای دیگری نیز وجود دارد. مسلما بین هنری که صرفا می خواهد سرگرم کند (که بخودی خود چیز بدی نیست)، و هنری که پرسشگر است و می خواهد امکان تفکر ایجاد کند تفاوت وجود دارد. اما در نظر بگیریم که ما می توانیم هنر بقول شما روشنفکرانه ای نیز داشته باشیم (کما اینکه داریم) که در خدمت قدرت سیاسی (مستبد) قرار بگیرد یا بخواهد یک ایدئولوژی را به مخاطب تحمیل کند.

تعهد به جامعه و پدیده‌های سیاسی- اجتماعی را از نگاه یک هنرمند روشنفکر چگونه تفسیر می‌کنید؟

من هنری را می پسندم وانجام می دهم که نسبت به مسائل اجتماعی و سیاسی خنثی نباشد، حساس باشد و حساسیت ایجاد کند و امکان بی تفاوت بودن را از مخاطب بگیرد. هنری که در کنار انسانهای حاشیه ای قرار بگیرد و تمام کسانی که بدلایل غیر انسانی تحت تبعیض قرار می گیرند یا حذف می شوند.

و سوال آخر، آیا در آینده برنامه‌ی خاصی برای ارایه آثار جدید هنری دارید؟

در حال حاضر نمایش جدیدم «در حضور باد» هنوز روی صحنه است و اجرا می شود. همانطور که در بیست و چند سال گذشته بجز یک وقفه ی دو سه ساله ی کاری، بطور مرتب کار کرده ام، فکر می کنم در سال آینده هم کار جدیدی را آغاز خواهم کرد.

با تشکر از وقتی که در اختیار روشنفکر قرار دادید

ممنون از دعوتتان

منبع/  روشنفکر

برچسب‌ها

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *